Anadolu’da neolitik çağda ekilmiş iki ilkel buğday türünden biri …

Emmer,
(Triticum dicoccum).
Einkorn,
(Triticum monococcum)

Kavılca,
Kavlıca
Kabulca,
Kabılca .
Kablıca.
Dünyanın en eski buğday türlerinden olan Kavılca, Çatal siyez veya Gernik buğdayı da denir.

Bu buğday çeşidinin tarımı Kuzey Anadolu’ da Kars ve Kastamonu yörelerinde halen yapılmaktadır. Kavılca buğdayı soğuk iklime uyum sağlamış bir türdür. Bu buğday türü kış şartlarına uygun olduğundan diğer buğday çeşitlerine göre yapısı farklıdır. Buğday çekirdeği kabuk sayısı bakımından diğerlerine nazaran daha fazla olup başağındaki çatallar daha da kalınlaşmıştır. Ekin hasadı esnasında kabuklarının ayrılması, diğer buğday çeşitlerine göre daha zordur.

Kavılca buğdayı da emmer grubu buğdaylar içinde değerlendiriliyor. Anadolu’da Emmer çeşidi buğdayların tümüne kablıca, kavlıca buğdayı denmektedir.

Kastamonu’da yetiştirilen siyez buğdayı ise kavılca buğdayı ile akrabadır. İklime uygun olarak değişiklik göstermektedir. Öyleki çıplak görünüşünden dolayı siyez buğdayına cıbıl arpa denmektedir. Benzer şekilde kavılca buğdayı, siyezin daha çatallısı anlamına gelen çatal siyez olarak da anılıyor.

Diyarbakır, Ergani İlçesinin 6 km. güney batısında, Sesverenpınar-Hilar köyünde tarihi Hilar kayalıklarının yakınında, Dicle Nehrinin kollarından Boğaz çayı kıyısında Çayönü tepesindeki höyükte yapılan arkeolojik kazılarda Emmer ve Einkorn buğday çeşidine rastlanmıştır.

Kastamonu’nun meşhur siyezi ve Kars’ın kavılcası bu antik buğday grubu içindedir.

Dünyanın en eski buğday türleri

Buğday …

Hınta,
Buğday,

İng. common wheat,
Osm. hınta,
Arapça buğday, قمح
Buğdaygillerin örnek bitkisi (Triticum),
Bu bitkinin başaktan ayrılıp öğütülmesiyle elde edilen tanesi.
Buğday, tohumu ekmek yapımında kullanılan bitki ve aynı bitkinin başaktan ayrılmış tanesi.

Buğday, un, yem üretilmesinde kullanılan temel bir besin maddesidir. Kabuğu ayrılabileceği gibi kabuğu ile de öğütülebilir. Buğday aynı zamanda çiftlik hayvanları için bir yem maddesi olarak da yetiştirilmekdedir. Hasattan sonra atık ürün olarak alınan saman hayvanlar için kullanılır. Buğday, dünyada ıslahı yapılmış tek yıllık otsu bir bitki. Karasal iklimi tercih eder. Buğdayın ana vatanı olarak Anadolu, Batı İran ve Kafkasya sayılır.

Sınıflandırmada önce başak özellikleri yani, kılçıklılık, kılçıksızlık, kavuz rengi, dane rengi gibi kriterleri değerlendirilmiştir. Rusya taksonomistleri buğdayları ekotipler ve biyotipler olarak sınıflandırmışlar.

Buğdaylar, Kaplıca grubu, Makarnalık buğdaylar grubu ve Ekmeklik buğdaylar grubu olmak üzere kromozom sayıları ve genom formüllerine göre üç gruba ayrılır.

Ekmeklik buğday (Triticum aestivum)
Doğu buğdayı (Triticum carthlicum)
Topbaş buğday (Triticum compactum) T
Gernik (Triticum dicoccon)
Durum buğdayı (Triticum durum)
Kaplıca buğdayı (Triticum monococcum)
Polonya buğdayı (Triticum polonicum)
Kavuzlu buğday (Triticum spelta)
Turnadili buğday (T. turanicum)
İngiliz buğday (Triticum turgidum)
Meksika buğdayı.

Buğdayların öğütülmesine göre altı tipi vardır.
Sert kırmızı kışlık,
Yumuşak kırmızı kışlık,
Sert kırmızı yazlık,
Yumuşak kırmızı yazlık,
Yumuşak beyaz,
Durum buğdayı,

Buğday ne kadar sert olursa, un o kadar çok protein içerir. Yumuşak, düşük proteinli buğdaylar kek, kurabiye, hamur işi, bisküvi ve şehriyede kullanılır. Sert, yüksek proteinli buğdaylar ise ekmek yapımında kullanılır. Durum buğdayı ise makarna üretiminde kullanılır.